फुलपाखरांच्या पंखांवर दडली बचावाची युक्ती; नक्षी आणि फडफडण्यामुळे शिकाऱ्यांचा अंदाज चुकण्याचे संकेत.

विज्ञान वार्ता, १ ऑक्टोबर, Nvnews: फुलपाखरांच्या पंखांवरील रंग, पट्टे आणि ठिपके हे केवळ सौंदर्यासाठी नसून उड्डाणादरम्यान संरक्षणाची युक्ती ठरू शकतात. पंखांची नक्षी आणि फडफडण्याची हालचाल एकत्र आल्यास वेग आणि दिशेबाबत दिशाभूल करणारे दृश्य संकेत निर्माण होतात, असे नव्या संशोधनात आढळले आहे. एक्सेटर आणि एसेक्स विद्यापीठांचा हा अभ्यास ३० सप्टेंबरला ‘नेचर’मध्ये प्रसिद्ध झाला.

दिशा वेगळी, दिसणारी हालचाल वेगळी

उड्डाणादरम्यान पंखांचा आकार आणि पट्ट्यांचे कोन बदलतात. त्यामुळे पाहणाऱ्या प्राण्याच्या दृश्य प्रणालीला प्रत्यक्ष हालचालीपेक्षा वेगळ्या दिशेचे संकेत मिळू शकतात. संगणकीय पक्षिदृष्टी मॉडेलमध्ये फुलपाखरू वर जात असतानाही काही संकेत खालच्या दिशेच्या हालचालीचे असल्याचे संशोधकांनी सांगितले.शेवटच्या क्षणी भक्ष्यावर झेप घेणाऱ्या शिकाऱ्याला दिशा बदलण्यासाठी अत्यल्प वेळ असतो. अशा वेळी दृश्य दिशाभ्रमामुळे झेप चुकीच्या ठिकाणी पडू शकते किंवा तुलनेने कमी संवेदनशील पंखाच्या भागावर हल्ला होऊ शकतो, अशी यंत्रणा अभ्यासातून सुचवण्यात आली आहे.

प्रयोग कसे झाले?

संशोधकांनी उच्चगती कॅमेऱ्यांद्वारे फुलपाखरांचे उड्डाण टिपले आणि संगणकीय मॉडेल वापरले. शंभर मानवी स्वयंसेवकांनी टचस्क्रीनवरील आभासी फुलपाखरे पकडण्याच्या तीन हजार चाचण्या केल्या. यामुळे दृश्य संकेत आणि लक्ष्य चुकण्यातील संबंध तपासण्यात आला.
याशिवाय हजारो संगणकनिर्मित पंखनक्षींवर उत्क्रांतीसदृश निवड प्रयोग करण्यात आले. अधिक दिशाभ्रम निर्माण करणाऱ्या नक्षींची निवड करत गेल्यावर नैसर्गिक फुलपाखरांसारख्या रचना निर्माण झाल्याचे संशोधकांनी नमूद केले.

हा अभ्यास म्हणजे प्रत्येक फुलपाखरू प्रत्येक शिकाऱ्यापासून वाचते, असा दावा नाही. मानवी प्रयोग, उड्डाणाचे चित्रीकरण आणि मॉडेलमधील निष्कर्ष या संभाव्य संरक्षण यंत्रणेला आधार देतात. उड्डाणातील पंखनक्षींचे कार्य समजण्यासाठी हे संशोधन महत्त्वाचे ठरत आहे.